بنفس و مقامات آن ، و اثبات عوالم برزخى در قوس صعود و نزول وجود ، از مسائلى است كه بطور كامل تا قبل از صدر المتألهين از آن بحث نشده است . شيخ الاشراق ، متعرض اين قبيل از مباحث شده است ، ولى بنحو كامل در آن بحث نكرده است و در صدد اقامهء براهين تام و تمام ، خالى از مناقشه در اثبات اين معنى بر نيامده است . عرفا خصوصا محيى الدين از اين مسئله بطور مبسوط بحث كرده است ، ولى او هم در صدد رفع اشكالات و نقوض و مناقشات حكماى مشائين بر نيامده است . مطالب كشفى او را اهل استدلال مورد اعتماد نمىدانسته و مناقشات خود را وارد مىدانسته‌اند . ملا صدرا در كتب و مسفورات خود مناقشات حكماى مشاء را وارد ندانست و رد نمود و براهينى بر اثبات تجرد خيال در قوس صعود و نزول اقامه نمود . « 1 » تحقيق كامل و بررسى تام در اين مسئله مبتنى بر قواعدى است كه آن قواعد نيز از عويصات است . « 2 » جمهور حكماى اسلامى بواسطهء انكار تجرد خيال در صعود و نزول وجود ، از اثبات معاد جسمانى و حشر اجساد عاجز مانده‌اند . شيخ اشراق حشر اجساد را بامثال نزولى تصحيح كرده است ، در حالتى كه حشر مربوط به رجوع انسان است به حق و يا مرتبه‌يى از مراتب وجود . ما در رسالهء معاد ، وجوه فساد اين قول را بيان نموده‌ايم . شيخ رئيس با آن عظمت علمى و قوهء ذكاء در بعضى از كتب خود

--> ( 1 ) . شيخ الاشراق فقط برهان بر وجود عالم برزخ نزولى اقامه نموده و از اثبات تجرد قوهء خيال و صور قائمهء به آن و اثبات تجرد برزخى قوهء متخيله عاجز بوده و در اين مطلب موافق حكماى مشاء مثل شيخ رئيس و فارابى و اتباع آنها است و مناقشات و شبهات مشاء را در اين باب وارد مىدانسته است در حالتى كه بر طبق قواعد عقلى و كشفى و مطالب وارده از طريق وحى و مأثورات اهل عصمت و طهارت « ع » صعود بر طبق نزولست . ( 2 ) . محيى الدين عربى هم كه بنحو مبسوط و بىسابقه‌يى در عوالم برزخ و نشئات بعد از موت در فتوحات مكيه بحث كرده است منظم و مرتب و مطابق با قواعد در آن بحث نكرده و كلمات او در اين زمينه مركب از غث و ثمين است . ملا صدرا در تحرير مبانى عرفا در اين قبيل از مسائل و اقامهء دليل بر مبانى اهل كشف بانضمام تحقيقات رشيقه‌يى از خود در دورهء اسلامى نظير ندارد ما در شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا مواردى را كه او از خود تحقيق كرده است بطور كامل بيان كرده‌ايم .